Ev Bahçesinde Kompost Hazırlamak

Balkonumda ilk domates fidemi yetiştirdiğim yıl, marketten aldığım torba toprağın ikinci sezonda nasıl cansızlaştığını gördüğümde kompostla tanıştım. O zamana kadar çay posasını, yumurta kabuğunu, sebze artıklarını hiç düşünmeden çöpe atıyordum. Şimdi mutfağımdan çıkan atıkların büyük kısmı bahçeme geri dönüyor ve açıkçası bu, bahçecilik adına yaptığım en kârlı iş oldu. Bu yazıda kompost nasıl yapılır sorusuna kendi denemelerim, hatalarım ve zamanla oturttuğum düzenle cevap vermeye çalışacağım.

Kompost aslında doğanın orman zemininde yüzyıllardır yaptığı işin küçük bir kopyası. Organik madde çürür, mikroorganizmalar onu parçalar ve geriye koyu renkli, orman kokan, besin dolu bir malzeme kalır. Bunu bir kova ya da tahta sandık içinde taklit etmek sandığınızdan çok daha kolay.

Kompostun Temel Mantığı ve Kurulum Aşaması

İlk denememde kocaman bir kova domates kabuğu ve marul yaprağını üst üste yığdım, üstünü kapattım ve iki hafta sonra ortaya çıkan kokuyu hiç unutmuyorum. O gün öğrendim ki kompost bir yığın değil, bir denge işi.

Yeşil ve kahverengi malzeme dengesi

Komposta giren her şey iki gruba ayrılır. Yeşiller azot açısından zengin, nemli ve taze malzemelerdir: sebze meyve kabukları, çay ve kahve posası, taze ot kırpıntısı. Kahverengiler ise karbon açısından zengin, kuru malzemelerdir: kuru yaprak, karton, gazete kâğıdı, talaş, kuru dal parçaları.

Benim uyguladığım oran hacim olarak yaklaşık bir ölçü yeşile iki ölçü kahverengi. Bu oranı tutturduğunuzda yığın kokmaz, sinek çekmez ve sağlıklı bir şekilde ısınır. Kokmaya başladıysa yeşil fazlası vardır; bir avuç kuru yaprak veya parçalanmış karton eklemek çoğu zaman sorunu bir günde çözer.

Kap seçimi: balkon mu, bahçe mi?

Bahçesi olanlar için en pratik çözüm bir metrekarelik tahta paletlerden yapılmış açık bir bölme. Hava alır, karıştırması kolaydır, maliyeti neredeyse sıfırdır. Balkonda yaşıyorsanız kapaklı bir plastik bidon işinizi görür; ben 40 litrelik bir bidonun alt ve yan taraflarına matkapla bolca delik açtım, altına da sızıntı suyunu toplamak için geniş bir tepsi koydum. O sızıntı suyunu bire on oranında seyreltip saksı bitkilerime veriyorum, iç mekân bitkilerim bile fark ediyor.

Balkonda yer sıkıntısı çekenler için ikinci seçenek solucan gübresi kutusu. Kırmızı Kaliforniya solucanlarıyla çalışan bu sistem koku yapmaz, sessizdir ve mutfak atığını çok daha hızlı işler. Bir metrekarelik alana bile sığar.

İlk yığını kurmak

Ben her zaman en alta bir kat iri malzeme koyarım: ince dallar, mısır koçanı parçaları, kalın karton. Bu tabaka hava kanalı görevi görür. Üstüne sırayla yeşil ve kahverengi katmanlar dizerim. Araya bir avuç bahçe toprağı ya da olgun kompost serpmek, mikroorganizmaları ilk günden işe koşar. Yığını kurarken malzemeyi mümkün olduğunca küçük doğramak süreyi neredeyse yarıya indirir.

Bakım, Olgunlaştırma ve Kullanım

Kompost kurulduktan sonra kendi başına bırakılacak bir şey değil ama günlük ilgi de istemez. Haftada on dakika yeter.

Nem, hava ve sıcaklık

Doğru nem seviyesini tarif etmenin en iyi yolu şu: bir avuç kompostu sıktığınızda parmaklarınızın arasından bir iki damla su gelmeli, daha fazlası değil. Sıkılmış sünger kıvamı diyorum ben buna. Kuruysa sulama kabıyla hafifçe ıslatın, çamur gibiyse kuru malzeme ekleyip karıştırın.

Havalandırma için yığını haftada bir kez bahçe dirgeniyle ya da uzun bir sopayla altüst ediyorum. Karıştırdıktan sonraki gün elinizi yığının ortasına soktuğunuzda ılık bir sıcaklık hissetmeniz iyiye işarettir; bu, ayrışmanın hızlı ilerlediğini gösterir. Karıştırmayı ihmal ederseniz kompost yine olur, sadece aylar yerine bir yıl sürer.

Ne zaman hazır olduğunu anlamak

Düzenli karıştırılan bir yığın yazın iki üç ay, kışın beş altı ay içinde olgunlaşır. Hazır kompost koyu kahverengi-siyahtır, ufalanır, içine koyduğunuz malzemeler tanınmaz halde olur ve yağmur sonrası orman zemini gibi kokar. Hâlâ ekşi ya da amonyak kokuyorsa beklemeye devam edin.

Emin olamadığımda küçük bir testi uygularım: bir bardak komposta birkaç fasulye tohumu ekerim. Tohumlar sorunsuz çimleniyorsa kompost olgunlaşmıştır. Çimlenme zayıfsa ayrışma sürüyor demektir ve bu haliyle fidelerin köklerini yakabilir.

Bahçede nasıl kullanılır?

• Toprak zenginleştirme: Dikim öncesi toprağın üst 15 santimine karıştırın. Ben saksı harcımı hazırlarken üçte bir oranında kompost kullanıyorum.
• Malçlama: Mevcut bitkilerin dibine iki üç santim kalınlıkta serin; nem tutar, yabani ot bastırır.
• Üst gübreleme: Sebzelerin gelişme döneminde ayda bir avuç kompost